gewijd is aan het verrichten van diensten voor de gemeenschap". Djasa-djasa untuk masjarakat ini bukan „korban", demikian Prof. Supomo, melainkan „natuurlijke functies van het leven van de mensch".
Tetapi, „anderzijds is het individu als gemeenschapsgenoot ook drager van rechten. Deze rechten zijn naar het Indonesisch denken evenwel gemeenschapsrechten, dat wil zeggen, bevoegdheden, die aan het individu zijn toevertrouwd met het oog op zijn functie in de gemeenschap. Maka bagi kesadaran orang Indonesia jang tidak (belum geindividualiseerd ini, tidak ada pertentangan antara masjarakat dan individu. Masjarakat bukanlah suatu kekuasaan, jang lepas dari dan berhadap-hadapan dengan perseorangan.
„Tidak”, demikian Prof. Supomo, „individu-individu itu terutama sekali merasakan dirinja satu dengan masjarakat. Mereka sadar dan hidup sebagai bagian-bagian organis dari satu keseluruhan masjarakat, jaitu suatu totaliteit dari sekalian warga-warga individu tadi. Oleh karena itu hukum-adat mempunjai sifat kommun".
Pendapat Prof. Supomo diperkuat oleh C. v. Vollenhoven: Adatrecht I , p. 541 dan F.D. Holleman: De commune trek in het Indonesisch rechtsleven ; inaugurele rede, Leiden 10 Mei 1935.
Dinjatakan oleh Holleman : „Nergens echter in de Archipel heeft dit individualiseringsproces in die mate plaats gehad, of het rechtsleven ondervindt van het commune nog den wezenlijken invloed en het recht draagt daarvan nog de kennelijke sporen". Djadi tetap: „de structuur van het adatrecht gaat dus principieel uit van den sociaal gebonden mensch. De traditionele rechtsopvatting, volgens welke het individu in principe vrij is in zijn doen en laten, voor zover het recht hem daarin geen beperkingen oplegt, is aan het adatrecht vreemd. Volgens dit recht heeft het individu geen abstracts rechten doch het heeft concrete rechtsbevoegheden als did van en territoriale, een genealogische en/of van eenige andere gemeen schap".
Akan tetapi disamping rasa commune ini perlu djuga individu itu dididik, seperti Prof. Supomo mengutarakan didalam penutup inaugurele rede-nja, bahwa proces individualisering tersebut tidak dapat ditjegah dan tidak perlu djuga, karena proces ini perlu126
